Erlan Karin haqqında qəti şəkildə varis kimi danışmaq yalnız o halda mümkün olacaq ki, vitse-prezident təyin edilsin...

Bu gün Qazaxıstanda yeni konstitusiya ilə bağlı referendumda səsvermə başlayıb.Səsverməyə yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi məsələsi çıxarılıb. Musavat.com xəbər verir ki, referendumda “Layihəsi 2026-cı il fevralın 12-də mediada dərc olunmuş Qazaxıstan Respublikasının yeni Konstitusiyasını qəbul edirsinizmi?” sualı verilir və iki cavab variantı təklif olunur: “Bəli, qəbul edirəm”; “Xeyr, qəbul etmirəm”.

Жительница поселка Коянды Акмолинской области принимает на республиканском референдуме по поправкам в Конституцию, Казахстан, 5 июня 2022 года. Фото: Павел Михеев / Reuters / Scanpix / LETABeləliklə, vətəndaşlar ayrı-ayrı düzəlişlərə deyil, yeni konstitusiyanın bütün mətninə səs verəcəklər. Konstitusiya layihəsindəki əsas yeniliklər arasında 145 deputatdan ibarət və yenilənmiş, genişləndirilmiş səlahiyyətlərə malik yeni birpalatalı parlamentin — Kurultayın yaradılmasını da qeyd etmək olar. Kurultay proporsional seçki sistemi ilə formalaşdırılacaq, deputatların səlahiyyət müddəti isə beş il olacaq. Layihənin yeniliklərindən biri vitse-prezident institutunun təsis edilməsi və milli dialoq üçün yeni platforma olan “Qazaxıstan Xalq Şurasının yaradılmasıdır.
Nursultan Nazarbayevin 28 illik hakimiyyəti illərində mümkün varisləri “gözlə axtarmağa” çoxdan başlamışdılar. Hakimiyyətə yaxın şəxslər konkret namizədlərə də eyham vururdular — məsələn, Nazarbayevin kürəkəni Timur Kulibayevə və ya keçmiş prezidentin qızı Dariga Nazarbayevaya.



Image 1 of 1Hazırda da potensial varis hesab edilən bir şəxs var — bu, dövlət müşaviri Erlan Karindir. Lakin onun haqqında qəti şəkildə varis kimi danışmaq yalnız o halda mümkün olacaq ki, vitse-prezident təyin edilsin. Еrlаn Karin 1976-cı ilin 26 mayında Çimkent vilayətində anadan olub. 14 iyun 2022-ci ildən Qazaxıstan Respublikasının Dövlət müşaviri vəzifəsini tutur. 2020–2023-cü illərdə siyasi repressiya qurbanlarının tam reabilitasiyası üzrə Dövlət komissiyasının sədri olub. 2022-ci ildən Milli Qurultayın sədr müavinidir. O, həmçinin Qazaxıstanda UNESCO və ISESCO işləri üzrə Milli komissiyanın sədridir. 2025-ci ilin oktyabrından 2026-cı ilin yanvarına qədər parlament islahatı üzrə işçi qrupuna rəhbərlik edib. 2026-cı ilin yanvar–fevral aylarında isə Konstitusiya komissiyasının sədr müavini olub.
Vitse-prezidentin səlahiyyətlərini isə dövlət başçısı özü müəyyən edir. Yanvarın 30-da təqdim olunan “qaralama” variantında bu vəzifənin funksiyaları ümumi şəkildə təsvir edilmişdi, lakin son “təmiz” variantda bu səlahiyyətlər ümumiyyətlə çıxarılıb.Belə çıxır ki, potensial namizədi bu vəzifəyə təyin edib bir müddət “sınaqdan keçirmək”, sonra isə lazım gələrsə, risk etmədən vəzifədən uzaqlaşdırmaq mümkündür. Üstəlik, onun vəzifədən azad edilməsi üçün (təyinatdan fərqli olaraq) hətta Kurultayın razılığını almağa da ehtiyac yoxdur.
Bununla belə, prezident könüllü şəkildə istefa verərsə, ağır xəstələnərsə, vəfat edərsə və ya parlament tərəfindən hakimiyyətdən uzaqlaşdırılarsa, dövlət başçısının səlahiyyətləri məhz vitse-prezidentə keçir. Sonuncu variant nəzəri olaraq mümkündür, lakin bu prosedur o qədər mürəkkəbdir ki, onun real tətbiqi barədə indiyə qədər heç kim ciddi düşünməyib.
Eyni zamanda Qazaxıstanın bir çox hüquq müdafiəçiləri hesab edir ki, yeni sistem hakimiyyəti daha avtoritar və “superprezident” tipli edir. Bu barədə BBC-yə Qazaxıstan Beynəlxalq İnsan Hüquqları Bürosunun baş eksperti Yevgeniy Zovtis də danışıb.
Onun sözlərinə görə, yeni konstitusiyaya əsasən prezident parlamentlə (Kurultayla) razılaşdırmadan birbaşa şəkildə əsas vəzifəli şəxsləri təyin edə biləcək. Bunlara aşağıdakılar daxildir:Konstitusiya və Ali Məhkəmənin sədrləri, Milli Bankın rəhbəri, Milli Təhlükəsizlik Komitəsinin rəhbəri, Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri, Ali Audit Palatasının rəhbəri, Ali Məhkəmə Şurasının sədri, Baş prokuror, Dövlət Mühafizə Xidmətinin rəhbəri və İnsan hüquqları üzrə ombudsman. Beləliklə, Kurultay yalnız baş nazir və vitse-prezidentin təyinatına nəzarət etmək hüququnu saxlayır. Lakin Qazaxıstan reallıqları nəzərə alınsa, bu nəzarət hər halda formal xarakter daşıyacaq. Əvvəlki Konstitusiya dövründə də bu vəzifələrin təyinində parlament iştirak etsə də, heç kim sürpriz gözləmirdi. Əslində siyasi balansı dəyişə biləcək əsas yenilik — yalnız proporsional sistemlə seçiləcək və heç bir kvotanın tətbiq olunmayacağı birpalatalı Kurultayın yaradılmasıdır.

Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев во время встречи с Путиным, Астана, Казахстан, 27 ноября 2024 года. Фото: Михаил Терещенко / Sputnik / Kremlin / EPABu fikir zahirən mütərəqqi görünür. Lakin Qazaxıstan şəraitində bu, demokratiyanın çiçəklənəcəyi anlamına gəlmir. Ölkədə seçkilərdə iştirak edə biləcək real müxalifət partiyaları yoxdur. Üstəlik, yaxın aylarda keçiriləcək növbədənkənar seçkilərə qədər belə partiyaların yaranacağı da ehtimal edilmir. Nəticədə deputatların seçilməsi mexanizmi sadələşəcək, lakin onların siyasi davranışı əvvəlki kimi hakimiyyətə sadiq qalacaq.
Kasım-Comərt Tokayev Qərb tipli siyasətçi sayılmır və onun siyasəti ilə bağlı çoxlu suallar mövcuddur. Buna baxmayaraq, o hələ də 2029-cu ildə prezident postundan gedəcəyinə dair verdiyi vədi geri götürməyib.